Zwart-wit. Amsterdam, Pasen 1920. Vertrekkende stoomlocomotief. De kunstenaar Jan Wiegers vertrekt naar Davos om te kuren voor zijn ernstige tbc. “Jan Wiegers. Zijn verblijf in Zw…

Zwart-wit. Amsterdam, Pasen 1920. Vertrekkende stoomlocomotief. De kunstenaar Jan Wiegers vertrekt naar Davos om te kuren voor zijn ernstige tbc. “Jan Wiegers. Zijn verblijf in Zwitserland zal grote gevolgen hebben voor de ontwikkeling van de moderne kunst in Groningen”.

De Ploeg 1918 1928. Er wordt een beeld geschetst van het Groningen rond 1914 tijdens het begin van de Eerste Wereldoorlog (1914) door middel van historische opnamen van de stad, …

De Ploeg 1918 1928. Er wordt een beeld geschetst van het Groningen rond 1914 tijdens het begin van de Eerste Wereldoorlog (1914) door middel van historische opnamen van de stad, krantenberichten en uniek filmmateriaal van het Engels kamp. De toen nog onbekende drukker H.N. Werkman verzorgde het maandblad The Camp Magazine. “Het culturele leven in Groningen wordt gedragen door drie instellingen. De Rijksuniversiteit, de op een na oudste van ons land. Een zeer modern georiënteerde openbare bibliotheek onder de bezielende en enthousiasmerende leiding van het latere Ploeglid de literator Josef Cohen. De Academie Minerva, waar sedert 1798 beeldende kunstenaars worden opgeleid. De academische boekhandel Scholtens. … waar kunstenaars in de gelegenheid werden gesteld om te exposeren”.

Het Groninger Museum verleende huisvesting aan het in 1832 opgerichte kunstlievend genootschap Pictura. Dankzij deze instelling kon het Groningse publiek kennis maken met nieuwe st…

Het Groninger Museum verleende huisvesting aan het in 1832 opgerichte kunstlievend genootschap Pictura. Dankzij deze instelling kon het Groningse publiek kennis maken met nieuwe stromingen binnen de schilderkunst. Zo organiseerde Pictura van 10 maart – 25 maart 1918 een tentoonstelling van werk van Groningsche kunstenaars en amateurs. Er werd alleen gekozen voor traditioneel werk. “Deze keuze was voor een aantal Groningse kunstenaars aanleiding om een eigen groep op te richten”.

Groningen den 31 Mei ’18. In Café Vogelsang werd op 5 juni 1918 Kunstkring De Ploeg opgericht. Mensen van het eerste uur waren: J. Altink, H.A. Benes, J. Dijkstra, W.T. Reinders …

Groningen den 31 Mei ’18. In Café Vogelsang werd op 5 juni 1918 Kunstkring De Ploeg opgericht. Mensen van het eerste uur waren: J. Altink, H.A. Benes, J. Dijkstra, W.T. Reinders en J. Wiegers. Jan Altink bedacht de naam De Ploeg.

“De Ploeg formuleert geen artistiek programma. De doelstellingen zijn vooral praktisch gericht. De vereniging is opgericht met het doel: De Groninger arti(e)sten nader tot elkaar …

“De Ploeg formuleert geen artistiek programma. De doelstellingen zijn vooral praktisch gericht. De vereniging is opgericht met het doel: De Groninger arti(e)sten nader tot elkaar te brengen en verder op alle wijzen het kunstleven te bevorderen”.

Ploeglid Geert Streurman schrijft op 2 februari 1919 in zijn dagboek: Opening van onze eerste tentoonstelling. Er waren ongeveer 1200 bezoekers. Er is voor een kleine zeshonderd gu…

Ploeglid Geert Streurman schrijft op 2 februari 1919 in zijn dagboek: Opening van onze eerste tentoonstelling. Er waren ongeveer 1200 bezoekers. Er is voor een kleine zeshonderd gulden verkocht.

In het Groninger Dagblad van februari 1919 werden verschillende Ploegleden gerecenseerd. Dit wordt geďllustreerd met afbeeldingen van de besproken kunstenaars.…

In het Groninger Dagblad van februari 1919 werden verschillende Ploegleden gerecenseerd. Dit wordt geďllustreerd met afbeeldingen van de besproken kunstenaars.

Binnen De Ploeg was er interesse voor verschillende kunstdisciplines. Unieke beelden uit 1918 van tram door de Herestraat en op de Grote Markt. Verschillende leden houden zich bezi…

Binnen De Ploeg was er interesse voor verschillende kunstdisciplines. Unieke beelden uit 1918 van tram door de Herestraat en op de Grote Markt. Verschillende leden houden zich bezig met kunstvormen die betrekking hebben op de leef- en woonomgeving, zoals kunstnijverheid en architectuur. Dit wordt geďllustreerd door advertenties en voorbeelden van toegepaste kunst. Bij een prijsvraag in 1919 voor een symbool voor de vereniging werd het ontwerp van Alida Pott gekozen.

Jan Wiegers, die door een ernstige vorm van TBC in Davos moet kuren, ontmoet daar zijn kunstbroeder Ernst Ludwig Kirchner, wiens werk en persoonlijkheid grote indruk maken op Wiege…

Jan Wiegers, die door een ernstige vorm van TBC in Davos moet kuren, ontmoet daar zijn kunstbroeder Ernst Ludwig Kirchner, wiens werk en persoonlijkheid grote indruk maken op Wiegers. Foto’s, tekeningen en schilderijen illustreren de vriendschap tussen de beide kunstenaars. Kirchner was aan het begin van de twintigste eeuw een van de belangrijkste kunstenaars van de Noord-Duitse kunstenaarsvereniging Die Brücke. Binnen deze vereniging ontwikkelde zich het Duitse expressionisme. Ook Kirchner kuurde in Davos. In 1920 had Wiegers zijn eerste tentoonstelling in Davos. Wanneer een plaatselijke recensent zich hier laatdunkend over uitlaat en hem een epigoon noemt van Kirchner, reageert deze furieus: Jan Wiegers, wiens naam ook in de Nederlandse kunstwereld een goede roep heeft, is niet mijn leerling, maar mijn vriend!

Terug in Groningen veroorzaakt het werk van Jan Wiegers onder zijn vrienden een schok. Pers en jury maken kennis met het nieuwe werk op de eerste juryvrije tentoonstelling van De P…

Terug in Groningen veroorzaakt het werk van Jan Wiegers onder zijn vrienden een schok. Pers en jury maken kennis met het nieuwe werk op de eerste juryvrije tentoonstelling van De Ploeg in 1921. Naast schilderijen van Wiegers worden er ook werken van Werkman getoond.

Later, in 1921, maakt Werkman met Wiegers, Jordens en de musicus Daniël Ruyneman het Blad voor Kunst, dat zes afleveringen zal tellen. Aan de hand van deze zes afleveringen worden…

Later, in 1921, maakt Werkman met Wiegers, Jordens en de musicus Daniël Ruyneman het Blad voor Kunst, dat zes afleveringen zal tellen. Aan de hand van deze zes afleveringen worden teksten en afbeeldingen getoond.

Als Ruyneman zich in Groningen vestigt, wil hij aanvankelijk slechts een jaar blijven. Het artistieke klimaat dat de stad in die tijd kenmerkt, bevalt hem echter zo goed, dat het e…

Als Ruyneman zich in Groningen vestigt, wil hij aanvankelijk slechts een jaar blijven. Het artistieke klimaat dat de stad in die tijd kenmerkt, bevalt hem echter zo goed, dat het er uiteindelijk elf zullen worden. Hij onderhoudt vele internationale contacten, vooral in België.

In 1922 werd Ruyneman lid van De Ploeg. Het was het jaar dat Vilmos Huszár, Bram van der Leck en Theo van Doesburg exposeerden in Pictura. Sommige Ploegleden werden beďnvloed doo…

In 1922 werd Ruyneman lid van De Ploeg. Het was het jaar dat Vilmos Huszár, Bram van der Leck en Theo van Doesburg exposeerden in Pictura. Sommige Ploegleden werden beďnvloed door Huszár en Van Doesburg, maar ook door hun contacten met het blad Het Overzicht. De door hen gepropageerde kunstvorm het Constructivisme, een abstracte stroming die zich uitsluitend van geometrische vormen bedient, zal ook in Groningen haar invloed doen gelden. Bij Wobbe Alkema is deze invloed van blijvende betekenis voor zijn oeuvre, hoewel hij slechts korte tijd lid is van De Ploeg. Jan van der Zee echter zal na een aantal jaren constructivistisch gewerkt te hebben, weer een figuratieve richting inslaan. Het Constructivisme, zoals Werkman dat uitoefent, zal zich door zijn gevoel voor het experiment, ontwikkelen tot een geheel eigen vorm, waarbij hij gebruik maakt van druktechnieken.

Doordat hij in financiële problemen is geraakt, ziet Werkman zich in 1922 genoodzaakt zijn drukkerij in sterk afgeslankte vorm te verplaatsen naar een pakhuis aan het Lage der A. …

Doordat hij in financiële problemen is geraakt, ziet Werkman zich in 1922 genoodzaakt zijn drukkerij in sterk afgeslankte vorm te verplaatsen naar een pakhuis aan het Lage der A. Hier zal hij zijn typografische talent verder ontwikkelen met behulp van een nieuwe toepassing van het zetmateriaal uit zijn letterkast. Dit wordt zichtbaar gemaakt met zwart-wit beelden van de originele pers van Werkman. Elementen uit de onmiddellijke omgeving inspireren hem tot wat later “druksels” worden genoemd. Het uitzicht vanuit zijn drukkerij blijkt voor hem, evenals voor mede-Ploegleden als Jan Altink, een dankbare inspiratiebron, niet alleen voor zijn druksels, maar ook voor zijn schilderijen. Werkman, die zich kritisch opstelt ten opzichte van het maatschappelijk gebeuren, bespeurt binnen De Ploeg een zekere mate van conservatisme. Hij besluit hiertegen actie te ondernemen met een waarschuwend pamflet “Het violette jaargetijde”. Hij roept de leden hierin op tot medewerking. Er verschijnt een geschrift onder de naam “The next call”. Werkman zal in de loop der jaren negen afleveringen uitbrengen. Voortdurend tracht Werkman de Ploeg in zijn geschriften alert te houden. Al in de eerste nummers krijgt hij medewerking van geestverwanten als Jan Wiegers en de jonge architect Job Hansen, die relaties onderhoudt met De Ploeg als auteur van avant-gardistische teksten. Hansen is hierin verwant aan Werkman die experimenteert met dadaďstische klankdichten en teksten. Na verloop van tijd neemt de medewerking uit de kunstkring af. Werkman komt alleen te staan en raakt in een isolement. Hij intensiveert zijn contacten met geestverwanten in het buitenland. De laatste Ploegleden die een bijdrage leveren aan The next call zijn Wobbe Alkema en Jan van der Zee, die op dat moment, evenals Werkman, vooral in België waardering vinden.

Doordat enkele ruimten beschikbaar komen in het pakhuis waar Werkman gevestigd is, kon een lang gekoesterde wens van De Ploeg worden gerealiseerd: een eigen verenigingsgebouw, waar…

Doordat enkele ruimten beschikbaar komen in het pakhuis waar Werkman gevestigd is, kon een lang gekoesterde wens van De Ploeg worden gerealiseerd: een eigen verenigingsgebouw, waar kan woorden vergaderd, geëxposeerd en waar kan worden gewerkt naar model. De lokaliteit, die wordt gebruikt voor de modeltekenavonden, wordt met rode menie en karmijnrood geschilderd en zal zo de geschiedenis ingaan als de Rode Hel. Het vinden van een geschikt model is niet altijd gemakkelijk. Filmfragmenten van tekeningen, schilderijen en portretten geven een indruk van het gebouw en hoe er gewerkt werd. Er werd niet alleen naar model gewerkt, men schildert ook elkaar. Deze later wel als “duelportretten” aangeduide werken ontstaan echter niet alleen in de Rode Hel, maar ook tijdens het werken in de open lucht en op elkaars atelier.

Een van de exposities die gehouden wordt in de Rode Hel is de expositie “Naakt”.

Een van de exposities die gehouden wordt in de Rode Hel is de expositie “Naakt”.

Schilderij van kermis van Johan Dijkstra. Historische zwart-witbeelden van kermis op de Grote Markt. Tijdens de meikermis van 1924 houdt De ploeg zijn jaarvergadering. Het verslag …

Schilderij van kermis van Johan Dijkstra. Historische zwart-witbeelden van kermis op de Grote Markt. Tijdens de meikermis van 1924 houdt De ploeg zijn jaarvergadering. Het verslag over het afgelopen jaar is wat somber van toon. Te zien zijn de notulen. In de Rode Hel werden drie tentoonstellingen gehouden: “Zwart-wit”, “Naakt” en tenslotte “Georg Grosz”. De tentoonstelling van Grosz werd een catastrofe en men besloot de tentoonstelling te sluiten. Alleen als vergaderlokaal deed het gebouw nog dienst. Ook werd er een lezing georganiseerd door Anton Constandse over de Revolutie in de Kunst. Daar het eigen gebouw was ontruimd, werd er tentoonstellingsruimte aangevraagd bij Pictura.

Zwart-witfoto van expositie in Pictura. De camera zoomt in op de tentoongestelde werken en het beeld gaat daarna over in het originele schilderij in kleur. De recensie was zeer neg…

Zwart-witfoto van expositie in Pictura. De camera zoomt in op de tentoongestelde werken en het beeld gaat daarna over in het originele schilderij in kleur. De recensie was zeer negatief. Ook het houten negerbeeldje van Jan Wiegers, dat midden in de zaal stond, vond men niks.

Ondanks de weinig vooruitstrevende kritiek gingen de kunstenaars van De Ploeg hun eigen weg. Nog in hetzelfde jaar verscheen een nieuwe Ploeguitgave: een combinatie van avant-gardi…

Ondanks de weinig vooruitstrevende kritiek gingen de kunstenaars van De Ploeg hun eigen weg. Nog in hetzelfde jaar verscheen een nieuwe Ploeguitgave: een combinatie van avant-gardistische teksten van Job Hansen, en tekeningen van Jan Wiegers, Jan Altink en H. N. Werkman. Hansen breekt in zijn werk een lans voor dit drietal. Werkman laat zich nog steeds kritisch uit over de burgerlijke houding van een deel van de Ploegleden. Hij pleit voor maatschappelijke en artistieke onafhankelijkheid in het pamflet “Ars longa, vita brevis”. Pamflet in beeld.

Schilderij, voorstellende de letterkundige Herman Poort. De voorzitter van de Ploeg, literator Herman Poort, behoort tot de behoudende leden van de kunstkring. Hij publiceert onder…

Schilderij, voorstellende de letterkundige Herman Poort. De voorzitter van de Ploeg, literator Herman Poort, behoort tot de behoudende leden van de kunstkring. Hij publiceert ondermeer in het eerste eigen tijdschrift van de Ploeg, “Het Kouter”. Dit tijdschrift, dat een brug wil slaan tussen De Ploeg en een breder publiek, zal echter niet aan ieders verwachting beantwoorden. In het artikel “Deze kunst” beschrijft Poort het onbegrip bij het grote publiek voor het werk van de moderne Ploegleden. En het lijkt of hij het daarmee eens is. De strekking van Poorts tekst is voor enkele Ploegleden aanleiding voor het lidmaatschap van de vereniging te bedanken. De Kouterkwestie is eveneens aanleiding tot heftige discussies in de ledenvergadering. De scheiding der geesten tussen de behoudende en vooruitstrevende leden van De Ploeg tekent zich meer en meer af.

Op 7 mei 1925 vond er een opvoering plaats door de Groninger muzikale studentenvereniging Bragi van “Le boeuf sur le toit” van Jean nCocteau en Darius Milhaud. Het décor en de m…

Op 7 mei 1925 vond er een opvoering plaats door de Groninger muzikale studentenvereniging Bragi van “Le boeuf sur le toit” van Jean nCocteau en Darius Milhaud. Het décor en de maskers werden gemaakt door Jan Wiegers. Muzikale leiding: Daniël Ruyneman. (Te zien zijn affiches, foto’s en een heropvoering door studenten van academie Minerva).

De Ploeg besluit tot het maken van een kalender voor het jaar 1926.. Hiervoor levert een aantal leden een bijdrage in de vorm van een houtsnede. (Handen in beeld, die bezig zijn om…

De Ploeg besluit tot het maken van een kalender voor het jaar 1926.. Hiervoor levert een aantal leden een bijdrage in de vorm van een houtsnede. (Handen in beeld, die bezig zijn om met een gutsje in hout te snijden). Jan Altink, Jordens, Van der Zee, Dijkstra. In april exposeert De Ploeg bij de Galerie d’ Art Français in Amsterdam. Naar aanleiding van deze tentoonstelling verschijnt er in een Hollandse krant een artikel met als kop: “Hollands expressionisme”. ( Jan Wiegers maakt een houtsnede voor de maand mei). Verder werden er houtsneden gemaakt door Jan Wiegers, H. Melchers, Dijkstra, Jordens. De daadkracht van De Ploeg blijkt in september, wanneer men spontaan besluit tot het organiseren van een tentoonstelling n.a.v. een internationaal psychologencongres. In korte tijd realiseert men onder de noemer “Le Cercle d’Art deGroningue De Ploeg” de “Exposition de Congres”, die in het Prinsenhof aan het Martinikerkhof plaats vindt.

Omstreeks deze tijd wordt de invloed van Wiegers op de artistieke ontwikkeling van andere Ploegleden zichtbaar. Het gebruik van de snel-drogende wasverf, door Wiegers overgenomen v…

Omstreeks deze tijd wordt de invloed van Wiegers op de artistieke ontwikkeling van andere Ploegleden zichtbaar. Het gebruik van de snel-drogende wasverf, door Wiegers overgenomen van Kirchner, heeft algemeen navolging gevonden. (Hiervan worden voorbeelden gegeven d.m.v. schilderijen). Jannes de Vries, Hendrik Nicolaas Werkman en Jan Altink maakten de laatste drie bladen van de kalender.

Beelden van het Groninger platteland. Het schilderen in de open lucht – en plein air – was de leden van de Ploeg bijgebracht door een van de belangrijkste docenten van de academi…

Beelden van het Groninger platteland. Het schilderen in de open lucht – en plein air – was de leden van de Ploeg bijgebracht door een van de belangrijkste docenten van de academie Minerva, de schilder F.H. Bach. Hij nam ze mee naar buiten en leerde hen de elementaire principes van het buiten schilderen. In 1922 vatte Johan Dijkstra de grote invloed van Bach samen. Door middel van schilderijen, foto’s en portretten wordt de sfeer neergezet van het en plein air schilderen. (Historische opnamen van Johan Dijkstra).

Aan het eind van 1926 verschijnt Werkmans laatste Next Call. Nogmaals roept hij op te strijden tegen het dogma der traditie. Die oproep heeft tot gevolg dat De Ploeg in 1927 beslui…

Aan het eind van 1926 verschijnt Werkmans laatste Next Call. Nogmaals roept hij op te strijden tegen het dogma der traditie. Die oproep heeft tot gevolg dat De Ploeg in 1927 besluit een propagandaboek te maken. De Ploegleden hebben het gevoel dat Groningen te klein is geworden en willen hun werk tot over de grenzen onder de aandacht brengen. Besloten wordt daarom de tekst in het Duits te stellen. Ondanks hun inspanningen blijft respons echter uit. Toch besluit de vereniging in 1928 haar jubileumtentoonstelling (28 october tot 11 november 1928 in het Groninger Museum) door te laten gaan en wel in een van de zalen van het Groninger Museum. Een negental leden, de overgebleven vooruitstrevende kern van de kunstkring, exposeren hier hun werk. Met de jubileumtentoonstelling werd een periode afgesloten van een gezamenlijk gevoelde vernieuwingsdrang, een periode, waarin de moderne kunst een doorbraak beleefde. Na 1928 neemt de betekenis van De Ploeg als brandhaard van vernieuwing af. De afzonderlijke kunstenaars slaan eigen wegen in. Alleen Werkman blijkt in staat zich tegen de geest van de tijd in artistiek te vernieuwen. De Ploeg 1918 – 1928. De intensiteit waarmee Ploegers zoals Wiegers, Altink en Werkman gedurende deze jaren de geest van het nieuwe beleefden en aangrepen om tot wezenlijke veranderingen te komen, de wijze waarop ze moderne vormen wisten toe te passen in een sterke verbondenheid met de stad en de ommelanden, daarin schuilt de belangrijke bijdrage die De Ploeg leverde aan de moderne kunst in Nederland.

Aftiteling: Regie: Buddy Hermans Scenario: Buddy Hermans, Cees Hofsteenge, Jan Oosterdijk Camera/geluid: Geert Gritter, Jan Oosterdijk Teksten: Cees Hofsteenge, Han Steenbr…

Aftiteling: Regie: Buddy Hermans Scenario: Buddy Hermans, Cees Hofsteenge, Jan Oosterdijk Camera/geluid: Geert Gritter, Jan Oosterdijk Teksten: Cees Hofsteenge, Han Steenbruggen Tekstredactie: Rob Engelsman Stemmen: Fenneke Fockema Andreae, Gees Linnebank Muziek: Daniël Ruyneman Piano/muzikale leiding: Kees Wieringa Š Stichting Beeldlijn 1998