Voorbereiding.

Voorbereiding.

Take 1. Locatie: bovenzaal café Hammingh te Garnwerd. Henk van Os:  “Het is ook heel interessant om te zien wat er in Groningen met de erfenis van Werkman gebeurde. Het antwoo…

Take 1. Locatie: bovenzaal café Hammingh te Garnwerd. Henk van Os:  “Het is ook heel interessant om te zien wat er in Groningen met de erfenis van Werkman gebeurde. Het antwoord is: niets! Terwijl Sandberg in Amsterdam Werkman herdacht als een van der grootste kunstenaars van Europa gebeurde er in Groningen. Alleen Job Hansen, Wobbe Alkema, Jan van der zee, een paar kunstenaars hielden hem in ere, maar dat was het dan ook. En ik weet het nog zo goed, omdat ik in de jaren zestig, toen ik in die borg woonde, een Werkmantentoonstelling…”

Take 2. “En ik weet dat nog zo goed, omdat na 1965 ik na jarenlang een Werkmantentoonstelling organiseerde in het Instituut voor Kunstgeschiedenis. En weet u wie die ontwierp? He…

Take 2. “En ik weet dat nog zo goed, omdat na 1965 ik na jarenlang een Werkmantentoonstelling organiseerde in het Instituut voor Kunstgeschiedenis. En weet u wie die ontwierp? Henri de Wolf. Fantastische tentoonstelling. Henri had de wanden van het Instituut helemaal zwart geverfd en daar kwamen die intense kleuren van die Werkman-druksels zo prachtig tegen uit. Een expositie van de collectie-Henkels in Groningen. En dat was voor het eerst in twintig jaar dat er in Groningen iets aan gebeurde. Terwijl Werkman een vaste zaal in die tijd in het Stedelijk Museum had voor zijn werk.”

Voorbereiding.

Voorbereiding.

Take 3. “En die tegenstelling, dat was heel erg veelzeggend. En wat ook zo interessant is, om te kijken wat er in de kunstzaal Pictura gebeurde. In de jaren twintig was Pictura i…

Take 3. “En die tegenstelling, dat was heel erg veelzeggend. En wat ook zo interessant is, om te kijken wat er in de kunstzaal Pictura gebeurde. In de jaren twintig was Pictura ik zou bijna zeggen het artistieke strijdtoneel van de Ploeg. Daar waren al die geruchtmakende tentoonstellingen. En soms kwamen er maar veertig mensen. Nu schrijft men daar in de kunstgeschiedenis over als enorme gebeurtenissen, maar het was voor een hele kleine elite.”

“En na ’45 kwamen er nog weinig mensen, maar dat was ook begrijpelijk, want niemand van nu weet precies wat er na ’45 voor tentoonstellingen in Pictura waren. En ja, dat was ook…

“En na ’45 kwamen er nog weinig mensen, maar dat was ook begrijpelijk, want niemand van nu weet precies wat er na ’45 voor tentoonstellingen in Pictura waren. En ja, dat was ook een soort… laten we dat maar verslapping noemen. Het was verslapping.”

Voorbereiding.

Voorbereiding.

Take 4. “Maar wat gebeurde er met Pictura na 1945? Niemand van jullie die het weet. En het was ook niet zo interessant. Want dat strijdtoneel van de Ploeg aan het Martinikerkhof …

Take 4. “Maar wat gebeurde er met Pictura na 1945? Niemand van jullie die het weet. En het was ook niet zo interessant. Want dat strijdtoneel van de Ploeg aan het Martinikerkhof in Groningen, die kunstzaal waar het allemaal gebeurde, daar gebeurde niet veel van betekenis meer. Er was verslapping. Daar was niets anders van te zeggen.”

Voorbereiding.

Voorbereiding.

Take 5. “Van 1969 tot 1974 woonde ik in de pastorie hier in Garnwerd. Ik heb hier heel vaak gestaan op dit balkonnetje hier, van café Hammingh. Dan keek je zo uit over het Reitd…

Take 5. “Van 1969 tot 1974 woonde ik in de pastorie hier in Garnwerd. Ik heb hier heel vaak gestaan op dit balkonnetje hier, van café Hammingh. Dan keek je zo uit over het Reitdiep en dat was dan zo interessant dat je er over mijmert, ja, hoe dat vroeger was en hoe dat Reitdiep als onderwerp van die Ploegers geweldig functioneerde. Het was… Het is een gekanaliseerde rivier, de Drentse A gekanaliseerd, en daarom heeft-ie nog die mooie kronkels erin, maar niet al te kronkelig, en op al die schilderijen daar strekt die rivier… kanaal zich uit naar de diepte. Prachtige schilderijen. En hoe dat verloren kan gaan. Hoe dat gewoon als thema verdwijnen kan. En dat was wat na de oorlog gebeurde. En er kwam eigenlijk aanvankelijk ook niet veel voor terug.”

Voorbereiding.

Voorbereiding.

Invulbeelden  Henk (Totaal), schrijvend aan tafel en af en toe mijmerend naar buiten kijkend.

Invulbeelden  Henk (Totaal), schrijvend aan tafel en af en toe mijmerend naar buiten kijkend.

Ingezoomd. Henk schrijvend aan tafel.

Ingezoomd. Henk schrijvend aan tafel.

Halftotaal. Henk schrijvend aan tafel. Kijkt soms naar buiten.

Halftotaal. Henk schrijvend aan tafel. Kijkt soms naar buiten.

Vanaf het balkon van ‘Hammingh’ met uitzicht over het Reitdiep.

Vanaf het balkon van ‘Hammingh’ met uitzicht over het Reitdiep.

Idem. Brug en jachten.

Idem. Brug en jachten.

Idem. Terras en Reitdiep. Pan naar rechts en gevel café Hammingh. En weer terug.

Idem. Terras en Reitdiep. Pan naar rechts en gevel café Hammingh. En weer terug.

Idem. Landschap, ingezoomd.

Idem. Landschap, ingezoomd.

Idem. Brug en landschap, ingezoomd. Pan naar rechts. Aantal takes.

Idem. Brug en landschap, ingezoomd. Pan naar rechts. Aantal takes.

Idem. Boom op voorgrond met Reitdiep. Pan naar huisje. Aantal takes.

Idem. Boom op voorgrond met Reitdiep. Pan naar huisje. Aantal takes.

Henk van Os op het balkon, uitkijkend over het Reitdiep. Aantal takes.

Henk van Os op het balkon, uitkijkend over het Reitdiep. Aantal takes.

Henk op het balkon van café Hammingh, gefilmd vanaf de overkant het Reitdiep (ingezoomd).

Henk op het balkon van café Hammingh, gefilmd vanaf de overkant het Reitdiep (ingezoomd).

Idem. Totaal.

Idem. Totaal.

Idem. Wide shot. Henk op balkon.

Idem. Wide shot. Henk op balkon.

Idem. Wide shot (nog wijder).

Idem. Wide shot (nog wijder).

Landschap met Reitdiep.

Landschap met Reitdiep.

Reitdiep met jachten. Pan naar dijk.

Reitdiep met jachten. Pan naar dijk.

Drie koeien op de dijk. Verschillende takes.

Drie koeien op de dijk. Verschillende takes.

Water van Reitdiep. Ingezoomd.

Water van Reitdiep. Ingezoomd.

Café Hammingh. Totaal. Met pan naar Reitdiep. En weer terug. Verschillende takes.

Café Hammingh. Totaal. Met pan naar Reitdiep. En weer terug. Verschillende takes.

Café Hammingh. Ingezoomd.

Café Hammingh. Ingezoomd.

Schip door brug.

Schip door brug.

Take 1 Locatie: Het de Savornin-Lohmanplein. Henk komt aanlopen. 

Take 1 Locatie: Het de Savornin-Lohmanplein. Henk komt aanlopen. 

“Voor mij zijn er in Groningen een aantal heilige plaatsen die te maken hebben met kunstenaars. En een aantal van die plaatsen, die gaan we bekijken. En de eerste plek is het de S…

“Voor mij zijn er in Groningen een aantal heilige plaatsen die te maken hebben met kunstenaars. En een aantal van die plaatsen, die gaan we bekijken. En de eerste plek is het de Savornin-Lohmanpleintje. Want daar in het hoekje, daar woonde Fie Werkman.”

“In 1964 ging ik bijna wekelijks naar dat huis omdat ik met Fie wilde praten over haar vader omdat ik een boekje aan het schrijven was bij de tentoonstelling in het Instituut voor…

“In 1964 ging ik bijna wekelijks naar dat huis omdat ik met Fie wilde praten over haar vader omdat ik een boekje aan het schrijven was bij de tentoonstelling in het Instituut voor Kunstgeschiedenis van haar vader, die Henri de Wolf ontwierp. En als ik dan met haar zat te praten, dan keek ik rond in haar atelier en dan met bijna schaamte constateerde ik dat ik met haar praatte over het werk van haar vader, terwijl er van haar zelf zo prachtig werk was.”

“Dat ook heel veel met het werk van haar vader te maken had in de zin van: zuiverheid, puurheid. En de blanke werking van een blad papier waar dan bloemen uit opgroeiden of langs …

“Dat ook heel veel met het werk van haar vader te maken had in de zin van: zuiverheid, puurheid. En de blanke werking van een blad papier waar dan bloemen uit opgroeiden of langs groeiden, of… zoiets was het. Collages. Allemaal dingen die uit technieken van haar vader voortvloeiden, maar waar zij een totaal eigen weg mee ging. Ze was getrouwd met Siep van den Berg, maar al vrij vroeg van deze kunstenaar gescheiden, en toen is ze begonnen met een soort kinderschool voor kunst.”

“En ze voedde die kinderen op in een aantal beeldende principes die ze van haar vader had geleerd of had gezien. En bij die kinderklassen, daar is ze heel lang mee doorgegaan. Daa…

“En ze voedde die kinderen op in een aantal beeldende principes die ze van haar vader had geleerd of had gezien. En bij die kinderklassen, daar is ze heel lang mee doorgegaan. Daar heeft ze zoveel Groningse jongens en meisjes in contact gebracht met beeldend denken, zou ik willen zeggen. Erik Beenker, de kunstcriricus hier, was op dat schooltje geweest, Arnoud Mik, grote naam in de kunst in Nederland nu, is op dat schooltje geweest. Mijn zoon Pieter was tot zijn achttiende leerling bij Fie. En ik zette hem hier nog wel eens een keertje af als klein jongetje.”

“Dus daarin ligt zoveel… En ik ben ook zo blij dat we nu watvan haar werk kunnen zien. Want het is zo onderbelicht gebleven. Net als het werk van heel veel andere vrouwelijke kun…

“Dus daarin ligt zoveel… En ik ben ook zo blij dat we nu watvan haar werk kunnen zien. Want het is zo onderbelicht gebleven. Net als het werk van heel veel andere vrouwelijke kunstenaars in Groningen. Of eigenlijk niet zoveel, want zoveel waren er niet, maar degenen die er waren, die waren heel erg apart. Of helemaal onderbelicht. Dat George Martens, een fantastische kunstenares als vrouw had, Aleida Pott, heb ik me bijvoorbeeld nooit gerealiseerd. En dankzij het werk van Han Steenbrugge in het Groninger Museum weten we dat nu.”

“Dat Olga Wiese werkte, die heeft eigenlijk ook altijd heel apart gewerkt. Wou zich nooit aansluiten bij anderen. Els Amman, precies hetzelfde verhaal. Fie, Els Amman, Olga Wiese,…

“Dat Olga Wiese werkte, die heeft eigenlijk ook altijd heel apart gewerkt. Wou zich nooit aansluiten bij anderen. Els Amman, precies hetzelfde verhaal. Fie, Els Amman, Olga Wiese, dat zijn tenminste drie kunstenaressen, die, toen ik jong was in Groningen, een rol speelden.”

Voorbereiding

Voorbereiding

Take 2 De Savornin-Lohmanplein. Henk komt aanlopen.

Take 2 De Savornin-Lohmanplein. Henk komt aanlopen.

“Er zijn voor mij een heel aantal heilige plaatsen in verband met Jong in Groningen en kunstenaars. En een van die plekken is dit De Savornin-Lohmanplein. Want daar in de hoek van…

“Er zijn voor mij een heel aantal heilige plaatsen in verband met Jong in Groningen en kunstenaars. En een van die plekken is dit De Savornin-Lohmanplein. Want daar in de hoek van dit pleintje is het huis van Fie Werkman. En Fie Werkman is niet alleen een prachtige kunstenares geweest, maar ook…”

Take 3 Henk komt aanlopen.

Take 3 Henk komt aanlopen.

“Er zijn voor mij een aantal heilige plaatsen in Groningen in verband met kunstenaars uit mijn jeugd. En een van die heilige plaatsen is dit onschuldig ogende pleintje: het De Sav…

“Er zijn voor mij een aantal heilige plaatsen in Groningen in verband met kunstenaars uit mijn jeugd. En een van die heilige plaatsen is dit onschuldig ogende pleintje: het De Savornin-Lohmanplein. Want daar in de hoek, bij die twee deuren, daar woonde Fie Werkman. En naar Fie ging ik in 1964 soms bijna wekelijks om met haar te praten over haar vader. Met het oog op het boekje wat ik schreef bij de tentoonstelling van Werkman, die ik samen met Henri de Wolf en studenten voorbereidde in het Instituut voor Kunstgeschiedenis.”

“En als ik dan met haar zat te praten, dan schaamde ik me soms. Dat ging altijd maar over haar vader. Maar achter haar hingen de meest fantastische dingen die ze zelf had gemaakt.…

“En als ik dan met haar zat te praten, dan schaamde ik me soms. Dat ging altijd maar over haar vader. Maar achter haar hingen de meest fantastische dingen die ze zelf had gemaakt. Want Fie was een groot kunstenares. Ze ontleende ook wat aan haar vaders werk. Vooral de puurheid, het blanke wit van papier waar ze bloemen op liet ontpoppen als het ware, ontstaan. Prachtige voorstellingen zijn dat, of collages op maakte. Beeldend was ze heel verwant met haar vader, maar er kwamen hele andere voorstellingen uit. En er was nog iets met Fie. Ze was vrij jong gescheiden van die andere kunstenaar, Siep van den Berg, en toen is ze een schooltje voor kinderen begonnen, een kunstschooltje. En op dat kunstschooltje hebben talloze… nou, niet talloze, maar heel veel kinderen uit Groningen geleerd om beeldende kunst te begrijpen doordat ze er zelf mee omgingen.”

“Thijs Röling is daar begonnen. Maar ook Arnoud Mik, een groot kunstenaar. En ook Erik Beenker, een groot kunstcriticus. En ook mijn eigen zoontje Pieter, die bracht ik hier als …

“Thijs Röling is daar begonnen. Maar ook Arnoud Mik, een groot kunstenaar. En ook Erik Beenker, een groot kunstcriticus. En ook mijn eigen zoontje Pieter, die bracht ik hier als jongetje naar toe en die is tot zijn achttiende bij Fie op kunstles gebleven. Het is een heel belangrijk iemand geweest voor de kunst in Groningen. En weet je wat nou zo wonderlijk is? Dat die persoon dat nooit erg heeft laten blijken. Sterker nog, dat ze altijd op de achtergrond, in de schaduw wilde staan. Ook als er geen schaduw was. En dat heeft ze gemeen met eigenlijk alle vrouwen in de kunst van Groningen van de vorige eeuw. Aleida Pott, een prachtige kunstenares. In de schaduw van haar man, het grote Ploeglid George Martens, die ook er alles aan deed om haar in de schaduw te laten blijven. En pas door Han Steenbrugge, conservator van het Groninger museum, is ze de afgelopen jaren uit die schaduw tevoorschijn gehaald. Prachtige kunstenares.”

“En in de tijd van Fie, Els Amman en Olga Wiese. Iets jongere generatie. Kunstenaressen, die eigenlijk nooit wilden deelnemen aan het kunstenaarsleven, maar op een hele eigen mani…

“En in de tijd van Fie, Els Amman en Olga Wiese. Iets jongere generatie. Kunstenaressen, die eigenlijk nooit wilden deelnemen aan het kunstenaarsleven, maar op een hele eigen manier hun eigen gang zijn gegaan.”

Voorbereiding.

Voorbereiding.

Aantal takes van huis Fie Werkman.

Aantal takes van huis Fie Werkman.

Locatie: Huize Groenestein. Helperzoom. Aantal takes.

Locatie: Huize Groenestein. Helperzoom. Aantal takes.

 Take 1. Henk van Os voor huize Groenestein. “Dit is voor mij de privé-tempel van cultuur van mijn jeugd. Hier woonde professor Röling met zijn gezin. En hij was een collega …

 Take 1. Henk van Os voor huize Groenestein. “Dit is voor mij de privé-tempel van cultuur van mijn jeugd. Hier woonde professor Röling met zijn gezin. En hij was een collega van mijn vader. En zo kwam ik hier in de jaren vijftig en ik was diep onder de indruk van de muziek die er werd gemaakt, de gesprekken over cultuur die er plaatsvonden, het was zo’n bijzondere wereld voor mij. Tot de kring van de familie Röling behoorden ook de Drooglever-Fortuins. Hij was hoogleraar neurologie aan de universiteit, zij was de dichteres Vasalis. En er was altijd cultuur. Jet, de dochter, die bij mij in de klas op school zat, die is later een beroemd concertpianiste geworden en Thijs was de schilder.”

“En Thijs leerde ik kennen, doordat hij op college, toen ik studeerde, als jongetje al de colleges volgde van professor Schulte-Nordholt. En hij kon helemaal uit zijn dak gaan al …

“En Thijs leerde ik kennen, doordat hij op college, toen ik studeerde, als jongetje al de colleges volgde van professor Schulte-Nordholt. En hij kon helemaal uit zijn dak gaan al het over Pierro della Francieska ging, en over het licht en de plastische vormen in zijn werk. En Thijs werd de schilder van Groenestein. Want hier schilderde hij die lege ruimtes van dat huis, want het was een huis met lege ruimtes met houten planken, met afgetrapte fauteuils, waar, als je over cultuur zat te praten, de veren van de stoel in je achterwerk prikten. Het was een ascetische wereld, waarin cultuur het belangrijkste was.”

“En Thijs is eigenlijk een van de belangrijkste schilders voor Groningen geworden, omdat zijn figuratieve schilderkunst gebaseerd was op een levendig houden van een lange traditie…

“En Thijs is eigenlijk een van de belangrijkste schilders voor Groningen geworden, omdat zijn figuratieve schilderkunst gebaseerd was op een levendig houden van een lange traditie van schilderkunsten. Zijn oom was hoogleraar aan de Rijksacademie van Amsterdam en daar werden de waarden van het verleden gekoesterd. En ook verdedigd tegenover heel veel nieuwlichterij, die er plaatsvond. Maar het was net alsof Thijs zich daar allemaal niets van aantrok, behalve dat ene: die schilderkunstige traditie levend houden en levend maken door wat hij daar mee deed. Die eerste voorstellingen zijn voorstellingen van dat huis en het licht dat daar binnen viel. Het was heel zuiver, het was leeg en daar lopen soms naakte figuren doorheen, zijn vriendin bijvoorbeeld. Het was een wereld van zuiverheid, van puurheid, van een zo oprechte schilderkunstige fascinatie, dat ik die beelden nooit zal vergeten.”

“Voor Groningen was hij belangrijk, omdat hij op de academie een hele traditie van figuratieve schilderkunst heeft geďnaugureerd. En nou zou je zeggen, dat dat een enorme tegenst…

“Voor Groningen was hij belangrijk, omdat hij op de academie een hele traditie van figuratieve schilderkunst heeft geďnaugureerd. En nou zou je zeggen, dat dat een enorme tegenstelling was met die avant-gardisten, en dat was het ook wel om naar te kijken, maar men respecteerde elkaar. En Thijs was ook lid van de kunstenaarsgroep Nu. En dat was een kunstenaarsgroep, die eigenlijk tegenover de Ploeg was opgericht. Maar Thijs was ook lid van de Ploeg. Hij was een kunstenaar, die al van jongsaf aan… Iedereen begreep zijn kwaliteiten en zijn bijzondere aanwezigheid. Groninger schilderkunst. Jong in Groningen had een enorme pluriformiteit. En het is nou juist die pluriformiteit van al die verschillende kunstenaars met totaal verschillende achtergronden die die periode zo fantastisch en zo boeiend maakt.”

Invulbeelden.  Henk, zittend op de veranda. Met tilt naar boven. Gevel huis. Aantal takes.

Invulbeelden.  Henk, zittend op de veranda. Met tilt naar boven. Gevel huis. Aantal takes.

Het grasveld voor het huis. Met bomen. Inzoomen. Laantje.

Het grasveld voor het huis. Met bomen. Inzoomen. Laantje.