De tuin van de Piloersemaborg in Den Ham. Pan naar de borg.Met pan terug naar boslaan. Idem.

De tuin van de Piloersemaborg in Den Ham. Pan naar de borg.Met pan terug naar boslaan. Idem.

Ander standpunt.

Ander standpunt.

De schuur.

De schuur.

Ingezoomde schuur.

Ingezoomde schuur.

Gracht rondom de borg.

Gracht rondom de borg.

Gracht. Ingezoomd. Regendruppels.

Gracht. Ingezoomd. Regendruppels.

Gracht. Totaal.

Gracht. Totaal.

Henk van Os in de borgkamer. Voorbereiding.

Henk van Os in de borgkamer. Voorbereiding.

Take 1. Henk van Os: “Ik wil u verhalen vertellen van de kunstenaars van mijn jeugd. En dat wil ik zo graag omdat die kunstenaars naar mijn mening veel te weinig aandacht hebben …

Take 1. Henk van Os: “Ik wil u verhalen vertellen van de kunstenaars van mijn jeugd. En dat wil ik zo graag omdat die kunstenaars naar mijn mening veel te weinig aandacht hebben gekregen. De meesten van hen leven nu niet meer en dat is een reden te meer om nu eindelijk een keer die kunstenaars van de jaren zestig, van de jaren zeventig tezamen onder de aandacht te brengen. Martin Tissing, Henri de Wolf, Edu Waskowsky, Jo van Dijk, Matthijs Röling, Olga Wiese en al die anderen zijn onze aandacht meer dan waard. En waarom zeg ik dit nou met zoveel nadruk? Omdat ik altijd heb gewerkt over de Ploegschilders, over een generatie ouder. En naarmate die Ploegschilders meer in de belangstelling kwamen en ik kan jullie verzekeren dat dat niet zo was in de jaren vijftig. Naarmate ze meer in de belangstelling kwamen werd de volgende generatie minder belicht.”

“En dat heeft me altijd enorm getroffen en ook verdriet gedaan dat ik zelf heb bijgedragen tot het in de schaduw stellen van een hele generatie kunstenaars, te beginnen met Fie We…

“En dat heeft me altijd enorm getroffen en ook verdriet gedaan dat ik zelf heb bijgedragen tot het in de schaduw stellen van een hele generatie kunstenaars, te beginnen met Fie Werkman, de dochter van Werkman, en Siep van den Berg, haar toenmalige echtgenoot, twee buitengewoon interessante kunstenaars. En dan komen al die anderen. Dus daarom wil ik zo heel graag werk van hen laten zien en iets van hun levens en wereld vertellen.”

“En dat kan ik eigenlijk alleen maar doen aan de hand van ervaringen die ik in mijn jeugd heb gehad. En daarom zijn we ook hier. Want hier zit ik in de Piloersemaborg. Dat is erge…

“En dat kan ik eigenlijk alleen maar doen aan de hand van ervaringen die ik in mijn jeugd heb gehad. En daarom zijn we ook hier. Want hier zit ik in de Piloersemaborg. Dat is ergens bij Aduard, een prachtige plek. En hier heb ik gewoond in de eerste helft van de jaren zestig. Ik kwam hier in drieënzestig en we zijn hier tot ongeveer negenenzestig blijven wonen en dit is de plek waar een van de spannendste projecten van een aantal van die kunstenaars is ontstaan.”

“En degene die dat initieerde, want die initieerde allerlei dolle projecten, en fantastische plannen bedacht-ie, dat was mijn vriend Henri de Wolf. En Henri, die kwam hier bij mij…

“En degene die dat initieerde, want die initieerde allerlei dolle projecten, en fantastische plannen bedacht-ie, dat was mijn vriend Henri de Wolf. En Henri, die kwam hier bij mij uit liefdesleed. Janneke, zijn vriendin, die werd het teveel. Henri was teveel. En ze ging weg. En ze zei tegen mij: Henk, in Godsnaam, neem Henri mee naar jouw borg, want anders dan ligt hij hier elke avond voor mij op de stoep en dat moet gewoon niet. En toen zei ik: Henri, we gaan samen uit. En toen zijn we hier naartoe gegaan en ik weet nog goed, ik reed in een blauwe kever, zo’n Volkswagentje met een imperiaal erop en we zaten hier nog geen drie dagen, het was prachtig weer, en Henri die vond het in die auto niks en die ging op de imperiaal zitten. En we rijden zo een beetje door het Groninger land richting de stad en we worden natuurlijk aangehouden door een agent. En die agent die zegt: Dit kan niet! En ik vroeg dus: Wat kan er niet, agent? U mag geen personen op de imperiaal vervoeren. En toen nam Henri het woord. En Henri zei: Maar agent. Dit is een verrukkelijke plek in de zon. A place in the sun. En die agent zei: Kan wel zo wezen, maar het kan niet zo zijn.”

“En jij moet daar van die imperiaal af.” En toen sprak Henri de onvergetelijke woorden: Maar agent, voor mijn vriend Henk ben ik alleen bagage! En ik voelde dat ik nu langzaam we…

“En jij moet daar van die imperiaal af.” En toen sprak Henri de onvergetelijke woorden: Maar agent, voor mijn vriend Henk ben ik alleen bagage! En ik voelde dat ik nu langzaam weg moest rijden. En dat deed ik ook en we hebben er nooit meer wat van gehoord en Henri heeft nog heel vaak bij mij op de imperiaal gezeten omdat hij voor mij alleen bagage was, maar vooral omdat het zo’n heerlijke, zonnige zomer was. En zo hadden we allemaal dolle ervaringen met Henri. Af en toe moest ik bij de kruidenier een hele hoge rekening van metworsten betalen die Henri zich daar verschafte en dan gebeurden er soms de wonderlijkste dingen. Op een gegeven ogenblik kwam ik uit het Instituut voor Kunstgeschiedenis in Groningen, waar ik toen werkte, daar kwam ik terug en toen had Henri een meeuw in huis genomen. Want die meeuw was tegen de bedrading aangevlogen en die had een pootje en een vleugel gemold en die meeuw die was heel zielig naar de inzichten van Henri, en Henri die identificeerde zich toen enorm, dat heeft-ie zijn hele leven gedaan, met medici, met dokters, met mensen die opereren, dat vond-ie enorm belangrijk. En die meeuw die was hier in huis in de kliniek. Wereldvrede, noemde hij dat. En hij had zichzelf een atelier verschaft in wat mijn keuken bedoelde te zijn en hij was in zijn zilveren periode, dus hij had de hele keuken zilver geschilderd, behalve een wand hardrood, en daar werd de meeuw geposteerd. Maar de meeuw die was natuurlijk toch wel wat onrustig geworden door Henri en die hipte dan in zijn rode verfpot en ging zo helemaal door mijn appartement hier boven. Dus het zag er fantastisch uit, overal die rooie meeuwenpootjes. Het was een performance van een meeuw.”

“En ja, hij werd zieker en zieker en Henri ging hem opereren. Een officiële operatie hebben we gehad, gelukkig had de assistente, dat was een vriendin van mij, Marian Reinders, d…

“En ja, hij werd zieker en zieker en Henri ging hem opereren. Een officiële operatie hebben we gehad, gelukkig had de assistente, dat was een vriendin van mij, Marian Reinders, die had hem zoveel chloroform gegeven dat de meeuw waarschijnlijk al voor de operatie rustig is ingeslapen en toen heeft hij de meeuw geopereerd en de meeuw heeft de operatie niet overleefd. En toen hebben we de meeuw in een witte schoenendoos gedaan met een grote strik en toen zijn we hier – ik speelde klagende zigeunermuziek – en toen zijn we in een processie naar de slotgracht gelopen en toen hebben we de meeuw een waardig zeemansgraf gegeven. Zulke dingen en nog veel meer andere dingen gebeurden als je met Henri samenleefde. Je hele levensritme werd min of meer ontzet, maar dat werd gecompenseerd door zoveel vreugde en dolle pret dat het eigenlijk ook helemaal niet erg was.”

Voorbereidende bespreking.

Voorbereidende bespreking.

Take 2. Henk van Os. Half totaal. “De zomer van drieënzestig, toen Henri hier woonde, dat kun je je zich voorstellen. “ 

Take 2. Henk van Os. Half totaal. “De zomer van drieënzestig, toen Henri hier woonde, dat kun je je zich voorstellen. “ 

Take 3. Henk begint opnieuw. “De zomer van drieënzestig, toen Henri hier woonde, dat kun je je voorstellen, toen kwamen natuurlijk ontzettend veel kunstbroeders voorbij. En gel…

Take 3. Henk begint opnieuw. “De zomer van drieënzestig, toen Henri hier woonde, dat kun je je voorstellen, toen kwamen natuurlijk ontzettend veel kunstbroeders voorbij. En geleidelijk aan ontstond daar een idee. Henri die was totaal vav de Citroëns, van de strijkijzers en die wou hij ook altijd zelf hebben, hij heeft er ook zelf een gehad, en toen gingen ze, het idee ontstond om die strijkijzers twee ervan open te lassen, te combineren en dan een gasbel te maken. Het ging toen heel erg over gas in Groningen, en over enge milieu-perspectieven en er was allerlei drukte over. Dus een eigen gasbel creëren uit twee Citroëns en die waren natuurlijk van zilver, want Henri was in zijn zilveren periode. Maar Henri was geen beeldhouwer. Maar zijn grote vriend Edu Waskowsky die was een van de beste beeldhouwers uit die tijd.”

“En Edu was een heel bijzondere beeldhouwer. Zijn grote monument, dat zijn natuurlijk de Handen aan de Hereweg, daar komen we nog, maar wat voor hem zo belangrijk was, dat –ie ee…

“En Edu was een heel bijzondere beeldhouwer. Zijn grote monument, dat zijn natuurlijk de Handen aan de Hereweg, daar komen we nog, maar wat voor hem zo belangrijk was, dat –ie een soort van hele, losse, scherpe gebaren in de ruimte maakte met sculpturen. Het waren een soort staketsels, waardoor je een hele andere ervaring van ruimte kreeg en het waren soms ook dingen met hele kleine sokkels zoals… zodat het leek dat ze deel van de ruimte… de ruimte articuleerden. En op een wonderlijke, kwetsbare, en soms agressieve manier. Hij maakte ook houten beelden, maar meestal was het messing, maar ook houten beelden, en die hadden nou juist een soort hele plompe aanwezigheid, net alsof het primitieve kunst was of zo.”

“Edu. En Edu kwam hier, die nam zijn eigen krat bier mee en vervolgens kwam hier Martin Tissing, dat is de enige van die vriendengroep van vier die nog steeds in leven is, en die …

“Edu. En Edu kwam hier, die nam zijn eigen krat bier mee en vervolgens kwam hier Martin Tissing, dat is de enige van die vriendengroep van vier die nog steeds in leven is, en die ook heel prachtig kan vertellen over die jaren. Martin Tissing kwam hier en Martin was de, ik noem hem altijd de mysticus van het gezelschap. Martin die hield ontzettend van de kunst van Jaap Nanninga, waarvan een prachtig voorbeeld in de collectie van het Groninger Museum is, ik meen te weten dankzij hemzelf en die hele stille, introverte sfeer, waarin je hele werelden ontdekte: dat was Martin.”

“En dan Jo van Dijk. Jo was een kleine, hele etherische man met een vrij vlugge manier van praten, het was net of hij Nederlands sprak met een Frans ritme als het ware. En hij geb…

“En dan Jo van Dijk. Jo was een kleine, hele etherische man met een vrij vlugge manier van praten, het was net of hij Nederlands sprak met een Frans ritme als het ware. En hij gebruikte ook altijd heel veel Franse woorden. Ik heette niet Henk, maar Henri bij hem, en hij maakte prachtige, tere poëtes. Hij was echt de poëticus van het gezelschap.”

“Dus het waren totaal verschillende kunstenaars, maar wel allemaal van het gevoel dat ze iets eigens en iets nieuws aan het maken waren. Als een enorm sterke overtuiging in die ja…

“Dus het waren totaal verschillende kunstenaars, maar wel allemaal van het gevoel dat ze iets eigens en iets nieuws aan het maken waren. Als een enorm sterke overtuiging in die jaren. Wij komen met hele nieuwe dingen. Wij staan in een traditie, maar in die traditie behoort ook het element Vernieuwing. En dat gaf hen veel energie.”

Voorbereidingen.

Voorbereidingen.

Take 4. Henk CU. “En mijn vriend Henri, dat was nu een kunstenaar die heel erg grafisch was. Henri maakte een soort beeldschrift. En in zijn werk zit er altijd een soort kruisvo…

Take 4. Henk CU. “En mijn vriend Henri, dat was nu een kunstenaar die heel erg grafisch was. Henri maakte een soort beeldschrift. En in zijn werk zit er altijd een soort kruisvorm, of heel vaak. En dan zag je hem echt zo bijna friemelen. Hij was zo helemaal op die manier bezig. (Henk maakt gebaar van friemelen). En dan ging hij zo… en dan ontstond er zo een fantastisch ding. Maar wat ik bijzonder vond, dat was wel friemelen, maar tegelijkertijd had hij altijd gevoel voor een soort grote vorm. En toen hij hier werkte ontstonden, dat denk ik natuurlijk, de mooiste dingen die hij ooit gemaakt heeft, maar die zijn ook echt prachtig, ook zilverachtige kunstwerken, maar ook dingen waarop hij meteen op zijn omgeving reageert. Voorbeeld: ik werkte over heiligen in die tijd. En ik werkte over de Heilige Anthonius en ik zag plaatjes van de Verzoeking van de Heilige Anthonius, prachtige blote vrouwen en dan zo’n heremiet die probeert om zijn vleselijke lusten onder controle te houden. En Henri maakte daar een dol plaatje van van Anthonius met een rij kutten achter zijn rug. Dat was fantastisch! En zo had hij nog allerlei andere… Hij maakte hier ook een coca-cola-hoer, omdat hij de hele dag aan de cola was toen hij hier aan het werk was. Wat een uitzondering was, want meestal werd er toch een vorm van sterke drank genoten, maar hier was hij aan de cola, maar daar ontwikkelde zich een prachtige coca-cola-hoer uit, uit zijn werk. En ja, in alles ging dat zo. Ik was aan de gang met Hiëronymus, ook weer zo’n heilige en de meeuw die tegen de bedrading kwam vliegen en die hij in huis opnam, die heette ook meteen Hieronymeeuw. Zo ging het maar door. En het hele leven kreeg als het ware deel aan zijn kunst en de kunst kreeg een deel aan het leven.”

“Nou had-ie toch wel voorbeelden. En een zeer onderschatte en vergeten kunstenaar is Manuputty. Die is naar Leeuwarden gegaan. Daar werd-ie directeur van de Academie, maar hier he…

“Nou had-ie toch wel voorbeelden. En een zeer onderschatte en vergeten kunstenaar is Manuputty. Die is naar Leeuwarden gegaan. Daar werd-ie directeur van de Academie, maar hier heeft-ie dus hele belangrijke dingen gemaakt voor Henri en met name dat beeldschriftachtige. Het waren beiden Indiëgangers. Ze kwamen beiden uit Indonesië, Henri en Manuputty, en dat staketselachtige, daarvan heb ik ook altijd het gevoel dat het voor Edu Waskowsky’s werk als beeldhouwer ook betekenis heeft gehad.”

Voorbereiding.

Voorbereiding.

Take 5. “Die relatie van kunst en leven bij Henri, die kwam het scherpst tot uitdrukking in jazzmuziek. Henri was jazzmusicus, nou, dat is teveel, hij speelde trompet, en hij kon…

Take 5. “Die relatie van kunst en leven bij Henri, die kwam het scherpst tot uitdrukking in jazzmuziek. Henri was jazzmusicus, nou, dat is teveel, hij speelde trompet, en hij kon een aantal noten blazen, die blies hij met zoveel overtuiging, dat je dacht: nou gaat er wat komen, maar dat bleek dan meestal wat tegen te vallen, maar hij had ook van dit… ( Henk maakt trompetgebaren). Van dat heel snel doortetteren. En dat leek zo vreselijk op de manier waarop hij tekende en grafisch bezig was. Dat liep gewoon in elkaar over. En hij heeft ook prachtige – later in zijn werk – dingen van Charley Parker gemaakt, waarbij je ook weer die relatie van kunst en leven, schilderkunst en muziek heel sterk kunt ervaren.”

Voorbereiding.

Voorbereiding.

Take 6. “Ik kwam hier in drieënzestig omdat ik weg wou uit Groningen. En dat had er mee te maken dat ik eigenlijk al heel lang weg wou uit Groningen. Toen ik ging studeren, toen…

Take 6. “Ik kwam hier in drieënzestig omdat ik weg wou uit Groningen. En dat had er mee te maken dat ik eigenlijk al heel lang weg wou uit Groningen. Toen ik ging studeren, toen wilde ik kunst en geschiedenis combineren en dat wou ik in Leiden doen, maar daar kon het niet, althans niet op de manier waarop ik dat wou, en dat kon in Groningen wel, want mijn leermeester, Schulte Nordholt, die was historicus en die doceerde kunstgeschiedenis. Dus dat was heel fijn en die begreep mijn wens en zo studeerde ik kunstgeschiedenis en geschiedenis naast elkaar en dat was een fantastische opleiding. En toen die opleiding beëindigd was kreeg ik een baan bij het Kunsthistorisch Instituut. Maar dat was eigenlijk niet mijn bedoeling en ik mocht toen bij Sandberg komen werken in het Stedelijk en dat was heel erg wel mijn bedoeling, maar dat kon niet want dan moest ik in dienst en in Groningen, je zult het niet geloven, daar mocht ik blijven omdat ik onmisbaar was voor het onderwijs. Kunstgeschiedenis. Nou, dat gevoel voor onmisbaarheid dat was een niet te geloven iets, maar in ieder geval, het was zo.”

“Maar toen bleef ik weer in Groningen. En mijn vader was rector van dezelfde universiteit waar ik werkte en ja, het kwam allemaal te dichtbij. Ik dacht: jongens, ik moet weg. En a…

“Maar toen bleef ik weer in Groningen. En mijn vader was rector van dezelfde universiteit waar ik werkte en ja, het kwam allemaal te dichtbij. Ik dacht: jongens, ik moet weg. En al mijn vrienden die begrepen dat wel, maar die dachten, die gaat natuurlijk ergens naar Zuidlaren of zo, waar mensen naartoe gaan die niet in de stad willen wonen. Maar ik wou naar Noord-Groningen. Dat is nou tegenwoordig heel erg in de mode, maar toen helemaal niet. Het was nul in de mode. Dat was agrarische gebruiksruimte daar. En koud en winderig. Henk, hoe kom je in godsnaam nou op het idee om daar naar toe te gaan. En ik had het hier prachtig leren vinden dankzij de schilders van de Ploeg. Dankzij Jan Altink, die had mij het Groninger land als het ware esthetisch ontgonnen. En daar kon ik dus heel erg graag leven. En dat kon in dit geval ook zo goed, omdat mevrouw Wieringa, die leefde op de Piloersema, die de echtgenote was van de boer, Jan Wieringa, en die studeerde kunstgeschiedenis, en die zei: Henk, kom maar bij ons. Nou, dat was fantastisch. Ik mocht in het oude stuk van de borg in de bovenverdieping wonen met een fantastisch uitzicht, soms ook wel stevig eenzaam, maar ik had het gevoel: ik ben in het land van de Ploegers. En ik genoot van die ruimte.”

Voorbereiding.

Voorbereiding.

Take 7. “Ik ben hier in de Piloersemaborg omdat ik hier vroeger woonde in drieënzestig en omdat in dat jaar 1963 hier in de Piloersemaborg eigenlijk een van de spannendste proje…

Take 7. “Ik ben hier in de Piloersemaborg omdat ik hier vroeger woonde in drieënzestig en omdat in dat jaar 1963 hier in de Piloersemaborg eigenlijk een van de spannendste projecten is ontstaan die jonge kunstenaars, kunstenaars van mijn generatie, tot stand hebben gebracht in Groningen. En nou moet je je voorstellen: dat hele beeld, die gasbel, die was klaar en we hadden er allemaal even in mogen zitten, vooral Henri en ik, prachtige opnames waren gemaakt van Martin en Jo en Edu en Henri en het was een vriendengroep GR4K, onuitspreekbare naam, ik weet niet meer wat het betekende, en dat was allemaal gebeurd en toen moest dat hele ding gereden worden met een tractor van boer Jan Wieringa naar het Groninger museum. En dat was… kunt u zich voorstellen, dat moet je je even voorstellen, daar ging die tractor met dat ding, met die zilveren gasbel door het Groninger land. Het was een waanzinnige aanblik en met die vrolijke heren die van de zenuwen ook al het nodige ingenomen hadden. Een vrolijke, opgewonden tocht, een triomftocht, naar Groningen. Het leek mij een beetje op mijn vroege Italianen. In de veertiende eeuw heeft de bevolking van Sienna ’t grote hoofdaltaarstuk van Duccio op de schouders in processie naar het hoofdaltaar gebracht van de dom in Sienna. En zo brachten deze heren – het waren alleen heren tot mijn spijt – deze heren dit fantastische ding, deze zilveren gasbel door het Groninger land naar het Groninger Museum en daar zou de opening plaatsvinden van hun werk.”

“Het was fantastisch. Maar zulke projecten die hebben de eigenaardige potentie dat ze stranden in niks. En dat was hier ook zo. Want toen ze over het spoor wilden, toen zakte de C…

“Het was fantastisch. Maar zulke projecten die hebben de eigenaardige potentie dat ze stranden in niks. En dat was hier ook zo. Want toen ze over het spoor wilden, toen zakte de Citroën door, die brak en daardoor bleef die gasbel plops op de rails staan, de trein naar Zuidhorn of waar dan ook heen was uitgeschakeld en dat ding moest op een andere manier richting museum worden gebracht. En ja, dat vind ik nou ook weer zo leuk dat zulke projecten altijd zoiets overkomt. Dat was ook wel veel zo in Groningen van de jaren zestig. Je had iets fantastisch – nou, die gasbel was wel het mooiste – en dan gebeurt er iets en plop – de heleboel zakt in. Het enige wat je er nog over kan doen is wat ik nu doe – er sterke verhalen over vertellen.”

Take 8. De oude Piloersemaborg. Hier mocht Henk van Os wonen. Tilt naar beneden. Henk komt aangelopen. Hij loopt over het grindpad en gaat de deur binnen.…

Take 8. De oude Piloersemaborg. Hier mocht Henk van Os wonen. Tilt naar beneden. Henk komt aangelopen. Hij loopt over het grindpad en gaat de deur binnen.

Take 9. Henk staat achter de borg in de tuin. Hij komt aanlopen. Hij verdwijnt om de hoek.

Take 9. Henk staat achter de borg in de tuin. Hij komt aanlopen. Hij verdwijnt om de hoek.

Het wapen van de Piloersemaborg.

Het wapen van de Piloersemaborg.

CU. Wapen en tekst.

CU. Wapen en tekst.

Boerderij en borg van over het water gefilmd.

Boerderij en borg van over het water gefilmd.

Boerderij met borg op de achtergrond. Pan naar rechts en terug. Verschillende takes.

Boerderij met borg op de achtergrond. Pan naar rechts en terug. Verschillende takes.

De schuur met op de achtergrond de borg.

De schuur met op de achtergrond de borg.

De borg, ingezoomd. Pan naar rechts langs de schuur.

De borg, ingezoomd. Pan naar rechts langs de schuur.

De oprijlaan van de Piloersemaborg met geopend geel toegangshek met naam Piloersema. Verschillende takes.

De oprijlaan van de Piloersemaborg met geopend geel toegangshek met naam Piloersema. Verschillende takes.

Totaal van laan met open toegangshek. Ruisende bomen.

Totaal van laan met open toegangshek. Ruisende bomen.

Grasland. Met aantal takes van geopend hek met naam en boslaan. Piloer/sema.

Grasland. Met aantal takes van geopend hek met naam en boslaan. Piloer/sema.

Take 1. Locatie: Henk in de bovenzaal van café Hamming te Garnwerd.  “Wij zijn hier in een tempel van de oude kunstenaarsvereniging de Ploeg. Nou ja, tempel… De eigenlijke tem…

Take 1. Locatie: Henk in de bovenzaal van café Hamming te Garnwerd.  “Wij zijn hier in een tempel van de oude kunstenaarsvereniging de Ploeg. Nou ja, tempel… De eigenlijke tempel was een boerderij in het Reitdiepdal het Blauwborgje.”

Take 2 “We zijn hier in een tempelgebied van de Ploeg, de oude kunstenaarsvereniging in Groningen. En de omgeving is het Reitdiepdal. En daar in dat Reitdiepdal, hier, waar ik zi…

Take 2 “We zijn hier in een tempelgebied van de Ploeg, de oude kunstenaarsvereniging in Groningen. En de omgeving is het Reitdiepdal. En daar in dat Reitdiepdal, hier, waar ik zit in café Hamming, in dat Reitdiepdal, daar schilderden die Ploegers. En daar in dat Reitdiepdal hebben zij eigenlijk het noorden van Groningen blootgelegd voor esthetische ervaring, voor onze schoonheidsbeleving. En wie waren dat: Jan Altink, Jan Wiegers, Johan Dijkstra, Jan Jordens, Jannes de Vries en Job Hansen. Er is een onvergetelijk verhaal van Job Hansen dat hij hier van die triplexplankjes zit te beschilderen, op zijn knieën in dat wijdse land, en dan komt er een boer en die zegt: Wat schilderst doe jong? En dan zegt Hansen: Ik schilder roemte. Ik schilder de ruimte. En die ruimte, die agrarische gebruiksruimte, hebben zij opengelegd voor ons. En die energie, die picturale energie, van de jaren twintig, dat was geweldig. Maar toen ik naar school ging, naar het Praediniusgymnasium in het begin van de jaren vijftig, toen was dat allemaal een beetje voorbij. En die Ploeg van vroeger, die kunstenaarsvereniging, die Werkman had voortgebracht en zoveel andere groten, maar vooral bovenalWerkman, het was net alsof met de dood van Werkman in 1945 die vernieuwingsdrift, die artistieke drijfveren eigenlijk een beetje weg waren, verdwenen waren. Het was een veel braver, onschuldiger gezelschap geworden. Op zichzelf niks mis mee, maar met een sterk behoudend karakter. Dat was niet alleen in Groningen zo. Overal in Nederland was een, laten we nou maar zeggen behoudend kunstklimaat. Of althans bijna overal. En dat kon je ook merken aan die discussie die in Nederland woedde van antimodernisten. Prange, Hai-hai en Rabarber. Een woedende, woedende oprisping tegen de beginnende Cobra-groep. Razend waren ze. En er werd gescholden op het modernisme op een manier die wij ons niet meer kunnen voorstellen.”

Professor Dekking, de professor oogheelkunde, die een lezing hield voor de Ploeg, met zoveel venijn, met zoveel woede, dat kon je je niet voorstellen. Maar toch was het zo. En in d…

Professor Dekking, de professor oogheelkunde, die een lezing hield voor de Ploeg, met zoveel venijn, met zoveel woede, dat kon je je niet voorstellen. Maar toch was het zo. En in die wereld gingen de vrienden van mij naar de Academie Minerva. Martin Tissing, Jo van Dijk, Matthijs Röling, Henri de Wolf – die kwam een stuk later naar Groningen toe – ze hebben allemaal gemerkt dat er een restrictief kunstbeleid was. En dat kon je eigenlijk ook lezen in het Nieuwsblad van het Noorden. U moet zich voorstellen: Groningen was toch een plek alleen. Dat was toch een vrij geďsoleerde plek die het moest hebben van incidentele impulsen van buiten. En het was net of die verdwenen waren. En Johan Dijkstra, de kunstenaar, schreef kritieken in het Nieuwsblad van het Noorden. Als je die kritieken nu leest, dan is daar eigenlijk niet zoveel mis mee, maar ze hadden iets zelfgenoegzaams. Ze hadden iets van: waarom mot dat nou, al die vernieuwers, en ze lijken ook altijd weer op iemand anders die ergens anders, dat weet ik ook en dat hebben we allemaal al gehad… Kortom, het gaat over alles, maar zo gauw er iets nieuws aan de orde komt dan behandelt Dijkstra dat met een soort zelftevreden vermoeidheid. Van: oh, nou dat weer. En dat was ook dodend. De kunstenaars, die nog wat wilden, Wobbe Alkema, Job Hansen, die konden die man wel vreten. En zo ontstond daar toch een wereld waarin het moeilijk was om als vernieuwende kunstenaar door het leven te gaan.”