Toen we in april 1945 vijf jaar oorlog achter de rug hadden, praatten we over een Bijltjesdag. We zagen de helden uit de tijd van de dreunende laarzen en de mooie uniformen toen, …

Toen we in april 1945 vijf jaar oorlog achter de rug hadden, praatten we over een Bijltjesdag. We zagen de helden uit de tijd van de dreunende laarzen en de mooie uniformen toen, ontdaan van al hun glorie langs de straat aan het wandelen, de handen in de nek. En we hebben toen allemaal wel een klein beetje plezier gehad. We dachten dat het afgelopen was. En voor u is dat misschien ook wel zo geweest.

U hebt maar vijf jaar last gehad van de bonzen uit de bezettingstijd. Maar wij, die als verslaggevers getrouwd waren met de bijzondere rechtspleging, hebben er nou vijf jaar bij g…

U hebt maar vijf jaar last gehad van de bonzen uit de bezettingstijd. Maar wij, die als verslaggevers getrouwd waren met de bijzondere rechtspleging, hebben er nou vijf jaar bij gekregen. Met kerstmis 1945 tot Pasen in 1950 hebben we iedere maandag, en soms ook nog donderdags, tegen hen aan zitten kijken. En hebben we opnieuw al die gruwelen van toen beleefd. Iedere maandag, soms van negen uur s'morgens tot elf uur s'avonds. Als ik alle uren zou optellen die ik in het historische gebouw aan de Boteringestraat heb gesleten, zou ik me een stokoude man voelen. Het begon 17 december 1945.

Na een openingsspeech van de president van het Groningse Hof kwamen de eerste verdachten voor. Drie doodstraffen werden er toen geëist. Een rilling van afgrijzen ging door de dic…

Na een openingsspeech van de president van het Groningse Hof kwamen de eerste verdachten voor. Drie doodstraffen werden er toen geëist. Een rilling van afgrijzen ging door de dichtbezette publieke tribune. Goed, de ellende van de bezetting lag nog vers in het geheugen. Maar toch schrok men toen het woord waarover een debattafel zo gemakkelijk was gesproken, voor het eerst in de rechtszaal klonk. Later is men daaraan gewend geraakt. Er zijn heel wat doodstraffen geëist in Groningen. Er zijn ook heel wat doodstraffen uitgesproken. En de grootste misdadigers, de mannen die op het Scholtenshuis de scepter zwaaiden en die zich niet schaamden om onschuldige burgers te mishandelen of zelfs in koele bloeden dood te schieten, kregen ook inderdaad de hoogste straf die onze Nederlandse rechtspraak kent. Dat is eigenlijk geweest wat mij het meest in deze vier jaren is opgevallen. Dat de doodstraf zo aanvaard werd als een doodgewone zaak.. Dat niemand zelfs maar opkeek als die straf uitgesproken werd.

Andere dingen? Wel, dat de getuigen zich altijd zo rustig hebben gehouden. Overal in het land hebben zij zich wel eens niet meer kunnen beheersen als zij stonden tegenover de moor…

Andere dingen? Wel, dat de getuigen zich altijd zo rustig hebben gehouden. Overal in het land hebben zij zich wel eens niet meer kunnen beheersen als zij stonden tegenover de moordenaars van hun broers, verloofden, vaders of zoons. Maar hier hebben we te doen met nuchtelijke noordelingen die altijd meester zijn over hun gevoelens en die zich nooit in te nimmer laten gaan.

Natuurlijk hebben de mannen van het Scholtenshuis de hoofdrollen vertolkt in de drama wat de wandeling bijzondere rechtspleging heet. U kent de namen nog wel. Jan Ale Visser, Kape…

Natuurlijk hebben de mannen van het Scholtenshuis de hoofdrollen vertolkt in de drama wat de wandeling bijzondere rechtspleging heet. U kent de namen nog wel. Jan Ale Visser, Kaper, Schaap, Harry Bouwman, Drost en de Duitsers Lehnhoff en Haase, Bellmer, Scheffer. Ga zo maar verder. Lang heeft het geduurd voordat zij eindelijk zelf aan de beurt waren om zich te verantwoorden voor hun wandaden. Vier jaar geleden waren zij nog grote en belangrijke mannen die op de vragen van de president nauwelijks antwoordden en die volkomen aan hun laars lapten. Maar dat duurde niet lang. Of zij kwamen aan de weet dat ook zij eenmaal voor diezelfde rechter zouden staan en dat die dan volkomen op de hoogte zou zijn van hun gedragingen als bazen van het scholtenshuis. Toen draaiden zij om als een blad aan de boom. Hun openhartige antwoorden verdwenen om plaats te maken voor de later zo bekend geworden uitdrukkingen als Ich habe es nicht gewusst of Befehl ist Befehl.

Lehnhoff werd ziek. Hij herinnerde zich niets meer. En Haase geraakte in gewetensconflicten. Hij legde ook al geen verklaringen meer af. Alleen Kindel bleef de waarheid spreken. M…

Lehnhoff werd ziek. Hij herinnerde zich niets meer. En Haase geraakte in gewetensconflicten. Hij legde ook al geen verklaringen meer af. Alleen Kindel bleef de waarheid spreken. Maar het duurde niet lang of hij overleed en daarmee was er weer een getuige minder en werden de zaken weer een tikkeltje ingewikkelder.

Ingewikkeld zijn de zaken wel geweest. Al de verdachten ontkenden en van niets wisten bleef er vaak een waars van geheimzinnigheid over hun daden hangen. Het was allemaal alweer z…

Ingewikkeld zijn de zaken wel geweest. Al de verdachten ontkenden en van niets wisten bleef er vaak een waars van geheimzinnigheid over hun daden hangen. Het was allemaal alweer zo lang geleden dat de getuigen met hen kennis hadden gemaakt. En bovendien, een mens vergeet zo graag onprettige dingen. Of hij maakte er iets bij om in de ogen van zijn vrienden belangrijker te schijnen dan hij in werkelijkheid geweest is. Dat alles heeft de taak van het hof niet gemakkelijker gemaakt. En die taak was toch al niet gemakkelijk. Dat bleek het duidelijkst bij het proces Haase. Het proces dat het hoogtepunt van de Groningse rechtspraak vormde. Haase was een slimme jongen. Die beweerde niet te hebben geweten dat er afschuwelijke dingen op het Scholtenhuis gebeurd waren.

En bewijs dan maar eens dat hij het wel geweten heeft. Het Groningse hof heeft Haase verantwoordelijk gesteld voor alles wat hij deed. Wat onder zijn leiding en door zijn onderdan…

En bewijs dan maar eens dat hij het wel geweten heeft. Het Groningse hof heeft Haase verantwoordelijk gesteld voor alles wat hij deed. Wat onder zijn leiding en door zijn onderdanen in het Scholtenhuis is gebeurd. Het heeft hem ter dood veroordeeld. Daarmee was niet iedereen het eens. Er werd gemompeld over tien jaar dat voldoende zou zijn voor deze man. Maar de bijzondere raad van Cassatie dacht er anders over. Ook zij veroordeelde Haase ter dood. En ze gaf het hof in Groningen een geweldige pluim voor zijn werk met de bijzondere rechtspleging. Dat was een mooie bekroning voor het werk dat de president met zijn mannen vier jaar lang hebben gedaan met een enthousiasme en een toewijding dat geen grenzen kende.

Nu is de bijzondere rechtspleging in Groningen afgelopen. Een tijdperk in de geschiedenis van Stad en Ommeland is afgesloten. Een tijdperk dat misschien te lang heeft geduurd. Maa…

Nu is de bijzondere rechtspleging in Groningen afgelopen. Een tijdperk in de geschiedenis van Stad en Ommeland is afgesloten. Een tijdperk dat misschien te lang heeft geduurd. Maar dat toch ook zijn waarde heeft gehad. Omdat het ons eens te meer duidelijk heeft gemaakt hoe groot het verschil is tussen een democratische staat en een regime zoals er in Duitsland heerste. En vooral omdat het het werk van de mannen en vrouwen die zich teweer stelden tegen de bezetter in een helder daglicht stelde. Dankzij de bijzondere rechtspleging zijn hun daden bekend geworden in heel Groningen en is hun werk voor altijd geboekstaafd. Daar hadden zij recht op.

Laat dus de historische waarde van het bijzondere rechtspleging het belangrijkste zijn en nu wij afscheid nemen van deze onplezierige episode uit de geschiedenis van Groningen, d…

Laat dus de historische waarde van het bijzondere rechtspleging het belangrijkste zijn en nu wij afscheid nemen van deze onplezierige episode uit de geschiedenis van Groningen, dan is al de moeite van het hof en van hen die vijf jaar lang iedere maandag op het hof Boteringestraat hebben gesleten tenminste niet vergeefs geweest.